Wejście w środowisko osoby z demencją, czy to z perspektywy opiekuna nieformalnego, czy zawodowego bez podstawowej wiedzy o chorobie, a więc całym spektrum konkretnych metod, narzędzi i zasad, którymi powinniśmy się posługiwać przy opiece, może generować wiele problemów dla obu stron. O czym zatem powinniśmy pamiętać, podejmując się opieki nad osobą z chorobą Alzheimera? Czym powinniśmy się kierować i co powinno nam przyświecać, zajmując się drugim człowiekiem? O tym w artykule.
Osoba, podejmująca się opieki nad chorym, doświadczającym zaburzeń w obszarze procesów poznawczych, powinna posiadać co najmniej podstawową wiedzę na temat chorób otępiennych. To ułatwia nie tylko dopasowanie odpowiednich narzędzi wykorzystywanych przy opiece, ale także zaplanowanie wsparcia dla samego siebie, w celu zniwelowania negatywnych skutków naszej aktywności przy chorym. Zrozumienie choroby skutkuje w większości przypadków efektywniejszą formą opieki, ale przede wszystkim stanowi istotny krok do przepracowania przez opiekuna pewnych emocji, które mogą działać na niego destruktywnie. Opiekun powinien mieć świadomość obciążeń, z jakimi wiąże się to wymagające zajęcie, ale powinien być również asertywny. Jego granice i potrzeby są równie ważne, co osoby, którą się zajmuje.
Po pierwsze: szacunek
Choroba otępienna to choroba mózgu, zaburzająca funkcjonowanie procesów poznawczych (myślenie, koncentracja, pamięć, percepcja, mowa). Osoba doświadczająca takich zaburzeń często odbiera rzeczywistość zupełnie inaczej niż osoby zdrowe, reaguje na nią także w inny sposób, nierzadko niezrozumiały, niekonwencjonalny i nielogiczny. To pierwsze zadanie, jakie stoi przed opiekunem w kontekście opieki – nie wyśmiewać, nie poniżać, nie traktować jak kogoś gorszego. Opiekun powinien pamiętać, aby respektować prawo do intymności podopiecznego w kontekście zaspokajania w toalecie potrzeb fizjologicznych czy w łazience podczas kąpieli. Sygnalizowanie przez chorego dyskomfortu, a więc stawianie przez niego granic, powinno być w takich sytuacjach od razu weryfikowane i traktowane przez opiekuna priorytetowo. Jeśli opiekun musi przebywać podczas opisanych czynności w pomieszczeniu z podopiecznym, powinno się to odbywać na zasadach uwzględniających dobrostan psychiczny chorego.
Komfort i poczucie bezpieczeństwa
To podstawowy cel opieki, szczególnie przy osobach z chorobami otępiennymi. Zaspokojenie tej potrzeby niweluje wiele niepotrzebnych zachowań i sytuacji. W większości przypadków komfort i bezpieczeństwo podopiecznego jest gwarantem nie tylko dobrze przebiegającego procesu terapeutycznego i samej opieki, ale również przynosi komfort i poczucie bezpieczeństwa opiekunowi. Rozpatrujemy tutaj bezpieczeństwo nie tylko jako minimalizowanie zagrożeń dla zdrowia i życia, ale przede wszystkim jako stan emocjonalny, który buduje poczucie spokoju i relaksu, tak niezbędnych dla obu stron.
Aktywność pomimo barier i ograniczeń
Na co dzień nie zastanawiamy się, jak ogromny wpływ na nasze organizmy ma ruch albo aktywność umysłowa. Nie doceniamy, wydawałoby się zwykłych, prozaicznych aktywności, które jednak utrzymują naszą kondycję fizyczną i psychiczną na miarę optymalnym poziomie. Opiekun powinien wiedzieć, że ważnym zadaniem przy opiece nad osobą z chorobą otępienną jest jego aktywizacja. Aktywność (spacery, proste ćwiczenia ogólnousprawniające itp.) to podstawa w kontekście organizacji wolnego czasu naszego podopiecznego. Wszelką aktywność dostosowujemy bezwzględnie do możliwości psychofizycznych chorego. Dla własnego bezpieczeństwa i pewności, w przypadku podjęcia się zadania podniesienia aktywności ruchowej podopiecznego, lepiej wszelkie zmiany skonsultować z lekarzem lub fizjoterapeutą. Podopieczny będzie nam na pewno wdzięczny za wszelkie formy aktywności, także umysłowej.
Dobrostan seniora i dobrostan opiekuna są tak samo ważne
Opieka nad osobą z chorobą otępienną obciąża fizycznie i psychicznie, przyzna to każdy, kto choć przez moment podjął się tego wyzwania. Obowiązki przy chorym, choćbyśmy podeszli do nich z bardzo pozytywnym nastawieniem, wcześniej czy później spowodują u opiekuna wyczerpanie. W relacji podopieczny – opiekun oba podmioty powinniśmy traktować na równi, i dlatego oba podmioty należałoby objąć wsparciem. O ile chory otrzymuje je od opiekuna, o tyle opiekun powinien poszukać wsparcia i narzędzi, które pomogą mu minimalizować negatywne skutki tej jakże obciążającej pracy. Bardzo dobrym rozwiązaniem są grupy wsparcia, także te działające na różnego rodzaju portalach dla opiekunów (ale tylko te prowadzone przez wykwalifikowane osoby – terapeutów, psychologów, psychiatrów). Opiekun powinien mieć także czas na realizację własnych pasji i aktywności, powinien mieć czas dla siebie i możliwość zmiany co jakiś czas środowiska.
Podsumowanie
Opieka nad osobą z chorobą otępienną to zadanie wymagające ogromnej wrażliwości, wiedzy i uważności. To proces, w którym równie istotne jak troska o chorego jest dbanie o siebie – o własne emocje, granice i potrzeby. Aby opieka miała sens i przynosiła pozytywne efekty, musi być oparta na wzajemnym szacunku, empatii i zrozumieniu. Wyzwania, jakie niesie codzienny kontakt z osobą z demencją, uczą cierpliwości, ale także pokory wobec ludzkiej słabości i kruchości.
Każdy gest, słowo i sposób reagowania opiekuna mają znaczenie – mogą budować poczucie bezpieczeństwa lub je burzyć. Dlatego tak ważne jest, aby opieka była nie tylko obowiązkiem, ale też relacją opartą na zaufaniu i człowieczeństwie. Pamiętajmy, że dobrostan podopiecznego i dobrostan opiekuna są ze sobą nierozerwalnie związane – jedno nie może istnieć bez drugiego. Tylko wtedy, gdy oba te elementy pozostają w równowadze, możliwe jest stworzenie środowiska pełnego zrozumienia, akceptacji i prawdziwej troski.
Przemek Pawelec
kierownik Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Szczecinie,
autor książki Oddanie w czasach nienawiści
