Blog

Są książki, które czyta się z zawodowej ciekawości. Są też takie, które zostają z nami na długo – bo dotykają spraw ważnych, a przy tym robią to z rzadką uczciwością intelektualną i osobistym zaangażowaniem. Publikacja Justyny Hołyst „Pomoc środowiskowa dla osób starszych w Polsce i w Anglii. Polityki – praktyki – rekomendacje” należy bez wątpienia do tej drugiej kategorii.

To książka wyjątkowa już na poziomie genezy. Wydana w prestiżowej serii „Poza kulturową oczywistością”, powstałej w rezultacie konkursu przeprowadzonego przez Radę Funduszu Stypendialnego im. Roberta Kwaśnicy, stanowi rozwinięcie i twórczą kontynuację rozprawy doktorskiej autorki pt. „System pomocy dla osób starszych w Polsce i w Anglii. Porównawcze studium przypadku”, obronionej w 2023 roku pod kierunkiem prof. dr hab. Adama A. Zycha. Jednak już po kilku stronach staje się jasne, że nie mamy do czynienia z prostą adaptacją pracy naukowej do formy książkowej. To dojrzała, przemyślana, znakomicie napisana analiza, która łączy warsztat badaczki z wrażliwością osoby głęboko zanurzonej w opisywanej rzeczywistości.

Nauka, która ma twarz człowieka

Największą siłą tej publikacji jest jej podwójna perspektywa. Z jednej strony – rygor metodologiczny: jakościowa strategia porównawczego studium przypadku, badania przeprowadzone w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej we Wrocławiu oraz w Adult Care Team w Burton upon Trent w Anglii, precyzyjnie wyznaczone obszary analizy – formy pomocy środowiskowej, kryteria kwalifikowania do wsparcia, pomoc dla opiekunów nieformalnych, współpraca międzysektorowa, aktywizacja i edukacja do starości.

Z drugiej – doświadczenie osobiste, emocje, refleksja. Justyna Hołyst nie ukrywa, że temat starości i systemu wsparcia nie jest dla niej wyłącznie przedmiotem badawczym. Opowiada o nim przez pryzmat własnych doświadczeń zdobytych w Anglii, zadając sobie – i Czytelnikowi – fundamentalne pytanie: jaką pomoc otrzymałaby ta sama osoba, gdyby żyła w Polsce? Ta narracyjna odwaga czyni książkę żywą, autentyczną i niezwykle potrzebną.

Od fundamentów do systemu

Justyna Hołyst z ogromną skrupulatnością rozpoczyna od uporządkowania zagadnień starzenia się i starości. Nie poprzestaje na statystyce demograficznej – choć i ta jest solidnie osadzona – lecz prowadzi Czytelnika przez kluczowe koncepcje współczesnej gerontologii społecznej. Szczególną uwagę poświęca triadzie koncepcyjnej stanowiącej fundament dzisiejszej polityki senioralnej: teorii aktywnego starzenia się, koncepcji starzenia w środowisku zamieszkania (ageing in place) oraz wychowaniu do starości.

W kolejnych rozdziałach autorka z imponującą swobodą porusza się po niełatwych meandrach polityki społecznej obu krajów. Analizuje wpływ menadżeryzmu na system pomocy, pokazuje, jak zmienia się rola instytucji publicznych, a jaką przestrzeń zajmują sektor pozarządowy i rynek. Szczególnie cenne jest odniesienie do tzw. diamentu opiekuńczego – konstrukcji, na którą składają się cztery filary: sektor publiczny, pozarządowy, rynkowy oraz rodzinny. Właśnie rodzina – często przemilczana w debatach systemowych – zostaje tu przywrócona na należne jej miejsce jako kluczowy, choć nierzadko przeciążony element systemu wsparcia.

Porównanie, które otwiera oczy

Największą wartością książki Justyny Hołyst jest jednak porównanie. Nie powierzchowne zestawienie przepisów czy tabel budżetowych, lecz wnikliwa analiza funkcjonowania systemów w praktyce. Autorka pokazuje różnice i podobieństwa między Polską a Anglią w sposobach kwalifikowania do pomocy, dostępności usług, wsparciu dla opiekunów nieformalnych czy mechanizmach współpracy międzysektorowej.

To porównanie nie służy jednak prostemu wartościowaniu. Justyna Hołyst nie popada ani w bezkrytyczny zachwyt nad rozwiązaniami brytyjskimi, ani w jednostronną krytykę polskiego systemu. Zamiast tego proponuje coś znacznie cenniejszego: wyważone wnioski i realistyczne rekomendacje. To książka, która nie tylko diagnozuje, ale przede wszystkim wskazuje kierunki zmian – możliwe do wdrożenia w realiach polskich.  Przykładem może być Reablement, czyli Zespół ds. Odzyskania Utraconych Sprawności, który ma realną szansę przyjąć się w Polsce – ale nie jako proste przeniesienie modelu angielskiego, tylko jako adaptowane rozwiązanie systemowe, osadzone w polskich realiach instytucjonalnych i kulturowych.  

• Przeczytaj także: Reablement może stanowić odpowiedź na lukę systemową, tworząc przestrzeń współpracy między sektorem zdrowia i pomocy społecznej
  

Rekomendacja

„Pomoc środowiskowa dla osób starszych w Polsce i w Anglii. Polityki – praktyki – rekomendacje” Justyny Hołyst to publikacja potrzebna, aktualna i odważna. Łączy refleksję teoretyczną z praktyką, doświadczenie osobiste z analizą systemową, porównanie międzynarodowe z troską o polską rzeczywistość.

Niezwykle rzadko spotyka się publikacje, które są jednocześnie tak solidne merytorycznie i tak dobrze napisane. Język Justyny Hołyst jest klarowny, precyzyjny, a zarazem pełen empatii. To czyni ją dostępną zarówno dla badaczy, praktyków, jak i studentów polityki społecznej, samorządowców. Książka powinna trafić na biurka decydentów, do bibliotek akademickich i do rąk wszystkich tych, którym nie jest obojętne, jak starzejemy się jako społeczeństwo – i jak chcemy się starzeć.

Jeśli miałbym wskazać, co w książce Justyny Hołyst imponuje mi najbardziej odpowiedziałbym bez wahania: skala wykonanej pracy oraz konsekwencja, z jaką autorka prowadzi czytelnika od diagnozy do odpowiedzialnej rekomendacji.

To nie jest publikacja „napisana zza biurka”. To efekt wieloletniego namysłu, badań terenowych, rozmów, analiz dokumentów, konfrontowania teorii z praktyką. Strategia porównawczego studium przypadku wymaga nie tylko wiedzy metodologicznej, ale także cierpliwości, precyzji i odporności na uproszczenia. Justyna Hołyst wzięła na warsztat dwa różne systemy – polski i angielski – dwa odmienne konteksty kulturowe, organizacyjne i finansowe. I zrobiła to z niezwykłą skrupulatnością.

Widać tu ciężką pracę: godziny spędzone w instytucjach, analizowanie procedur, wsłuchiwanie się w głosy pracowników socjalnych, menedżerów, opiekunów i – co najważniejsze – osób starszych. Widać wysiłek włożony w uporządkowanie literatury przedmiotu, w osadzenie badań w szerokim kontekście teorii aktywnego starzenia się, koncepcji starzenia w środowisku zamieszkania czy wychowania do starości.

Doceniam także odwagę zmierzenia się z tematem menadżeryzmu w pomocy społecznej – zagadnieniem trudnym, niejednoznacznym, często budzącym emocje. Justyna Hołyst nie ucieka od krytycznych wniosków, ale też nie formułuje ich w tonie publicystycznej łatwości. Każda teza jest podbudowana argumentem, każdy wniosek wynika z analizy, nie z przekonania.

Szczególne uznanie budzi sposób, w jaki autorka traktuje rodzinę jako element diamentu opiekuńczego. W czasach, gdy dyskusja o systemie wsparcia seniorów bywa zdominowana przez instytucjonalne rozwiązania, Justyna Hołyst przywraca należne miejsce opiekunom nieformalnym – pokazując zarówno ich znaczenie, jak i przeciążenia, z którymi się mierzą. To spojrzenie odpowiedzialne i głęboko humanistyczne.

Podoba mi się również to, że książka nie kończy się na diagnozie. Najłatwiej jest wskazać braki i słabości systemu. Znacznie trudniej – zaproponować realistyczne, osadzone w polskich warunkach rekomendacje. Justyna Hołyst podejmuje ten trud. Jej propozycje są wyważone, oparte na analizie porównawczej, ale zarazem uwzględniające specyfikę naszego kontekstu społecznego i instytucjonalnego. To nie jest kopiowanie rozwiązań z Anglii – to przemyślana adaptacja idei.

Wreszcie – i to mówię z pełnym przekonaniem – ta książka ma serce. Choć zakorzeniona w badaniach jakościowych i rygorze metodologicznym, nie traci z oczu człowieka. W tle analiz systemowych zawsze obecna jest konkretna osoba starsza, jej codzienność, zależność od innych, potrzeba godności i sprawczości. Tę wrażliwość widać w każdym rozdziale.

Dlatego rekomenduję książkę Justyny Hołyst nie tylko jako wartościową publikację, lecz jako ważny głos w debacie o przyszłości starzejącego się społeczeństwa. To praca dojrzała, wymagająca, napisana z odpowiedzialnością i pasją. Wymagała ogromu wysiłku – intelektualnego, organizacyjnego, emocjonalnego – i ten wysiłek przyniósł efekt w postaci książki, która ma realny potencjał wpływu.

To jedna z tych publikacji, o których można powiedzieć z czystym sumieniem: była potrzebna. Z pełnym przekonaniem rekomenduję tę publikację jako jedną z najważniejszych współczesnych analiz i kierunków systemu pomocy środowiskowej dla osób starszych w Polsce. To głos mądry, odpowiedzialny i – co równie istotne – głęboko ludzki.