Blog

Bycie opiekunem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej to nie tylko wyraz troski, ale także ogromna odpowiedzialność prawna. W tym artykule eksperckim dr Edyta Konopczyńska przybliży realia opieki właśnie z tej perspektywy. Jeśli opiekujesz się ubezwłasnowolnionym seniorem, koniecznie przeczytaj do końca.

Opiekunowie osób całkowicie ubezwłasnowolnionych mierzą się z wieloma wyzwaniami, które omówię w tym artykule. Przedstawię tu zakres ich kompetencji, granice działania oraz praktyczne problemy wynikające z nadmiernego formalizmu postępowania opiekuńczego. W oparciu o przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz aktualne orzecznictwo, wskażę sytuacje, kiedy opiekun musi uzyskać zgodę sądu oraz typowe trudności w zarządzaniu majątkiem osoby pozostającej pod opieką.

Co w praktyce oznacza, że człowiek jest całkowicie ubezwłasnowolniony?

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest instytucją ochrony osób, które z uwagi na chorobę psychiczną,  niepełnosprawność intelektualną lub inne zaburzenia nie są w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Takie osoby zwykle potrzebują pomocy nie tylko w codziennych czynnościach, ale też w podejmowaniu istotnych życiowych decyzji. Opiekun prawny, działając z upoważnienia sądu opiekuńczego, wykonuje określone czynności w imieniu ubezwłasnowolnionego – lecz nie bez ograniczeń.

Ubezwłasnowolnienie, nazywane też śmiercią cywilną, jest od lat kwestionowane przez organizacje społeczne, Rzecznika Praw Obywatelskich, a także ONZ. Komitet ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami wydał rekomendacje po zbadaniu we wrześniu 2018 r. jak Polska wykonuje Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (po raz pierwszy od jej ratyfikowania przez Polskę w 2012 r.). Jednym z zaleceń Komitetu była likwidacja instytucji ubezwłasnowolnienia. Rekomendacje OZN są zbieżne ze stanowiskiem Adama Bodnara, który pełniąc funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich w latach 2015-2021 opowiadał się za uchyleniem przepisów umożliwiających ubezwłasnowolnienie osób z niepełnosprawnościami, a przez to pozbawianie tych osób zdolności do czynności prawnych.

Powołany przy Ministerstwie Sprawiedliwości Zespół ds. opracowania propozycji rozwiązań normatywnych w zakresie zastąpienia instytucji ubezwłasnowolnienia modelem wspieranego podejmowania decyzji opracowuje projekt nowych przepisów. Ubezwłasnowolnienie ma zniknąć z polskiego porządku prawnego. W zamian pojawi się model wspierania podejmowania decyzji, a wszystkie osoby ubezwłasnowolnione po wejściu w życie nowych przepisów miałyby odzyskać zdolność do czynności prawnych.

Jednak dziś przepisy o ubezwłasnowolnieniu nadal obowiązują a opiekunowie ubezwłasnowolnionych wciąż borykają się z problemami wynikającymi z regulacji prawnych.

Rola opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej, np. ubezwłasnowolnionego seniora

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona wymaga ustanowienia opiekuna prawnego, który działa w jej imieniu – zarówno w sferze majątkowej, jak i osobistej. Opiekuna powołuje sąd opiekuńczy. Regulacje prawne przewidują szereg ograniczeń kompetencji opiekuna, a ich praktyczne zastosowanie budzi liczne kontrowersje i trudności proceduralne, zwłaszcza, że w praktyce opiekunami zostają zwykle wyznaczane osoby najbliższe i pozostające z ubezwłasnowolnionym we wspólnym gospodarstwie domowym.

Zgodnie przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, opiekun osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej potrzebuje zgody sądu opiekuńczego „we wszystkich ważniejszych sprawach”, które dotyczą osoby lub majątku podopiecznego. Problem w tym, że w przepisach na próżno szukać definicji „ważniejszych spraw”, a zatem, za każdym razem, kiedy opiekun napotka na nowe okoliczności, będzie musiał zastanowić się i zdecydować, czy potrzebuje zgody sądu opiekuńczego, czy nie.

Odpowiedzi należy szukać przede wszystkim w orzecznictwie sądowym, co oznacza, że opiekun będzie zapewne zmuszony skorzystać z pomocy radcy prawnego lub adwokata. Do wyjaśnienia znaczenia terminu „ważniejszych spraw” przydatny jest inny równie ogólny i nic nie mówiący termin – „czynność przekraczająca zwykły zarząd”, którego znaczenia także należy szukać w piśmiennictwie i orzecznictwie – a przy tym, interpretacja pojęcia „zwykłego zarządu” nie jest wolna od pewnych rozbieżności. Brak ustawowej definicji tego pojęcia skutkuje praktyczną niepewnością prawną opiekuna.

Jak widać, sprawowanie opieki nad seniorem ubezwłasnowolnionym nie jest łatwe, a dodać należy, że opiekun podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Co najmniej raz do roku obowiązany jest składać sprawozdanie dotyczące osoby pozostającego pod opieką oraz rachunki z zarządu jego majątkiem. Sprawozdanie powinno zawierać informacje o stanie zdrowia, sytuacji życiowej oraz gospodarowaniu środkami.  Sąd opiekuńczy bada sprawozdania i rachunki opiekuna pod względem rzeczowym i rachunkowym, zarządza w razie potrzeby ich sprostowanie i uzupełnienie oraz orzeka, czy i w jakim zakresie rachunki zatwierdza.

Przeczytaj także: Edyta Konopczyńska w Bazie specjalistów rekomendowanych przez Super Seniora

Czynności, do których opiekun potrzebuje zgody sądu

Jak już wcześniej wspomniałam wszelkie czynności przekraczający zwykły zarząd majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej mogą być podejmowane przez opiekuna wyłącznie za zgodą sądu opiekuńczego. Nie istnieje zamknięty katalog takich czynności, ale orzecznictwo i praktyka wskazują na typowe sytuacje: założenie konta bankowego, sprzedaż pojazdu, zawarcie ugody sądowej, zakup sprzętu rehabilitacyjnego, zakładanie lokaty bankowej.

Biorąc pod uwagę, że opiekunem wyznaczona zostaje najczęściej osoba prowadząca z ubezwłasnowolnionym wspólne gospodarstwo domowe (współmałżonek, dorosłe dzieci) – nadmierny formalizm obowiązków opiekuna oraz niepewność prawna co do pojęcia „wszelkich ważniejszych spraw” sprawiają, że opiekunowie w codziennym życiu napotykają na znaczne trudności i niemoc decyzyjną w przypadku np. nagłego zachorowania podopiecznego.

Nie ulega wątpliwości, że czynności takie jak przyjęcie spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, czy zakup lub sprzedaż mieszkania, albo zawarcie umowy kredytu, czy darowizny – są czynnościami przekraczającymi zwykły zarząd majątkiem.

Jednak praktyka pokazuje, że pojęcie to interpretowane jest zbyt szeroko w odniesieniu do ograniczeń, jakimi podlegają kompetencje opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej. Nawet przy założeniu konta bankowego, banki wymagają odpisu orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, postanowienia o ustanowieniu opiekuna oraz postanowienia sądu opiekuńczego wyrażającego zgodę na założenie konta. Następnie podjęcie większej kwoty, niż na codzienne potrzeby, również wymaga zgody sądu. Z orzecznictwa sądowego wynika, że zakup sprzętu rehabilitacyjnego o wyższej wartości, czy sprzedaż używanego samochodu należącej do osoby ubezwłasnowolnionej, a także założenie lokaty także będzie wymagało zgody sądu, po uprzednim uzasadnieniu przez opiekuna. Pamiętać trzeba, że sąd nie musi wcale zgodzić się z wnioskiem opiekuna.

Nie ulega wątpliwości, że nadrzędnym celem przepisów regulujących prawa i obowiązki opiekuna jest ochrona interesów osoby ubezwłasnowolnionej. Jednak ich stosowanie oznacza, że nawet w prozaicznych decyzjach życia codziennego opiekun musi działać z rozwagą i pamiętać o kompletowaniu dokumentów w celu uzasadnienia swoich działań – obowiązany jest przecież do składania co najmniej raz w roku sprawozdania z opieki. Sprawozdanie musi między innymi zawierać rachunki z zarządu majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej. Powoduje to, że opiekun, którym jest na przykład współmałżonek seniora, pozostający od kilkudziesięciu lat we wspólności majątkowej ze swoim podopiecznym, będzie musiał co roku wyceniać wspólny majątek, mieszkanie lub dom i szczegółowo rozliczać wydatki na codzienne potrzeby swojej żony lub męża. A przecież rodzina to nie spółka, czy inna forma prowadzenia działalności gospodarczej – nie powinna być zmuszana do gromadzenia rachunków, paragonów, prowadzenia rejestry wydatków i przychodów.

Podsumowanie

Praktyka wskazuje na restrykcyjne podejście sądów opiekuńczych w stosowaniu przepisów regulujących nadzór nad działaniem opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej.  Często prowadzi to do zbyt formalistycznych wymagań, utrudniających sprawowanie efektywnej opieki. System sprawowania opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną z pewnością wymaga uproszczeń proceduralnych w przypadku konieczności uzyskania zgody sądu na podjęcie czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem. Dobrym rozwiązaniem byłoby np. wprowadzenie definicji czynności zwykłego zarządu, cyfryzację procedury składania sprawozdań z opieki oraz katalogu czynności niewymagających zgody sądu w granicach ustalonych limitów finansowych.

radca prawny
dr Edyta Konopczyńska