Poczucie sprawczości to coś bardzo prostego i jednocześnie bardzo kruchego. To moment, w którym człowiek czuje, że coś od niego zależy. Że nie jest tylko odbiorcą opieki, ale nadal ma wpływ na swoje życie. U osób starszych z chorobą Alzheimera czy innymi chorobami otępiennymi to poczucie znika wyjątkowo szybko – często nie z powodu samej choroby, ale sposobu, w jaki organizujemy opiekę. Dlaczego tak się dzieje i co można z tym zrobić? O tym w artykule.
Zwykle dzieje się to niepostrzeżenie. Chcemy pomóc, więc wyręczamy. Chcemy zadbać o bezpieczeństwo, więc ograniczamy wybór. Chcemy, żeby było sprawnie, więc robimy wszystko szybciej – za seniora. Z czasem osoba starsza przestaje próbować. Nie dlatego, że nie potrafi, ale dlatego, że nikt już od niej niczego nie oczekuje. A przecież nawet przy zaawansowanej demencji potrzeba bycia sprawczym nie znika.
Sprawczość pomimo ograniczeń
Jednym z największych mitów w opiece nad osobami z demencją jest przekonanie, że skoro ktoś nie pamięta, nie może działać. Tymczasem wiele umiejętności pozostaje zachowanych bardzo długo. Ręce „pamiętają” czynności, które były wykonywane przez lata. Ciało reaguje na rytm dnia. Emocje odpowiadają na poczucie sukcesu albo porażki, nawet jeśli słowa już zawodzą.
Senior może nie potrafić opowiedzieć, co robi, ale często potrafi to zrobić. Właśnie w tych momentach rodzi się poczucie sprawczości – nie w rozmowie, lecz w działaniu.
Codzienne czynności mają ogromną moc
Budowanie sprawczości nie wymaga skomplikowanych terapii ani specjalistycznego sprzętu. Zaczyna się od bardzo prostych, codziennych czynności, które mają sens. Składanie ręczników, porządkowanie przedmiotów, przygotowanie czegoś prostego do jedzenia, podlewanie kwiatów. To nie są „zajęcia”, to fragmenty życia.
Kiedy osoba starsza widzi efekt swojego działania – ułożone rzeczy, czystą przestrzeń, wykonane zadanie – pojawia się ciche, ale bardzo ważne doświadczenie: „zrobiłem to”. Dla wielu seniorów z demencją to jeden z niewielu momentów, w których czują się potrzebni.
Otoczenie może pomagać albo… przeszkadzać
Sprawczość bardzo łatwo zniszczyć źle przygotowanym środowiskiem. Chaos, nadmiar bodźców, zbyt wiele przedmiotów czy ciągłe instrukcje słowne powodują dezorientację i napięcie. Tymczasem uporządkowana, spokojna przestrzeń pozwala osobie z demencją działać niemal intuicyjnie.
Kiedy wszystko ma swoje miejsce, a czynność jest jasna i powtarzalna, senior nie musi być prowadzony krok po kroku. Może działać sam – we własnym tempie, na miarę swoich możliwości.
Rola opiekuna: mniej poprawiać, więcej zauważać
Często słyszy się, że osoby z demencją nie powinny decydować, bo to je dezorientuje. W praktyce dzieje się odwrotnie. Nawet bardzo prosty wybór – który przedmiot wziąć, od czego zacząć, gdzie usiąść – przywraca poczucie kontroli.
Sprawczość nie polega na podejmowaniu wielkich decyzji. Czasem wystarczy możliwość powiedzenia „tak” albo „nie”, bez presji i pośpiechu.
Opiekun ma ogromny wpływ na to, czy senior będzie czuł się sprawczy. Kiedy poprawiamy każdy ruch, przyspieszamy, kończymy zadanie za kogoś, wysyłamy jasny komunikat: „nie dasz rady”. Tymczasem często wystarczy się cofnąć o krok, poobserwować i pozwolić działać.
Nie chodzi o perfekcję. Chodzi o doświadczenie bycia w działaniu. Dla osoby z demencją to często ważniejsze niż idealny efekt.
Podejście, które oddaje seniorowi godność i sprawczość – poznaj je!
To, co dla wielu opiekunów jest intuicyjne, zostało uporządkowane w konkretnym podejściu do opieki nad osobami z niepełnosprawnością poznawczą. Podejściu, które zakłada, że człowiek – niezależnie od stadium choroby – potrzebuje sensu, działania i szacunku do swojej autonomii.
Właśnie na tych założeniach opiera się metoda Montessori stosowana w pracy z seniorami z demencją i chorobami otępiennymi. Nie jako zestaw ćwiczeń, ale jako sposób myślenia o drugim człowieku.
Budowanie poczucia sprawczości u osób starszych z demencją nie zatrzyma choroby. Ale może znacząco zmienić sposób, w jaki senior przeżywa każdy dzień. Może zmniejszyć napięcie, apatię i poczucie bezradności. Może przywrócić choćby fragment tego, co najważniejsze – poczucie bycia kimś, a nie kimś „obsługiwanym”.
Korzyści metody Montessori dla opiekuna, terapeuty i rodziny
Budowanie poczucia sprawczości u osoby z demencją nie przynosi korzyści wyłącznie seniorowi. Zmienia także codzienne doświadczenie tych, którzy są obok – opiekunów formalnych i nieformalnych, terapeutów oraz członków rodziny.
Dla opiekuna i terapeuty:
- mniejsze obciążenie psychiczne i fizyczne dzięki ograniczeniu ciągłego „wyręczania”
- mniej napięcia, frustracji i poczucia walki z czasem
- większe poczucie sensu pracy – zamiast gaszenia problemów pojawia się realne wspieranie rozwoju i godności
- lepsza współpraca z seniorem i mniej zachowań trudnych (oporu, agresji, apatii)
- jasna struktura działania oparta na obserwacji, a nie na presji i kontroli
- większa satysfakcja zawodowa i mniejsze ryzyko wypalenia
Dla rodziny:
- poprawa relacji z bliską osobą – więcej wspólnych, spokojnych momentów zamiast ciągłego korygowania
- zmniejszenie poczucia winy i bezradności („już nic nie mogę zrobić”)
- łatwiejsze zrozumienie potrzeb seniora i jego zachowań
- odzyskanie obrazu bliskiej osoby jako kogoś, kto nadal może, a nie tylko kogoś, kto wymaga opieki
Podejście oparte na sprawczości zmienia perspektywę wszystkich zaangażowanych osób. Zamiast relacji „opiekujący – zależny”, pojawia się relacja „towarzyszący – działający na miarę możliwości”. To właśnie ta zmiana sprawia, że metoda Montessori w pracy z osobami z demencją jest skuteczna.
Dołącz online do certyfikowanego szkolenia/kursu z punktami edukacyjnymi!
Jeśli chcesz nauczyć się, jak w praktyce wspierać sprawczość seniorów w sposób spokojny, etyczny i skuteczny, kurs „Metoda Montessori w opiece, aktywizacji i terapii” pokazuje, jak przekładać te idee na codzienną pracę z osobami z demencją.
Dołącz online do certyfikowanego szkolenia z punktami edukacyjnymi
Kurs „Metoda Montessori w opiece, aktywizacji i terapii” to praktyczne wsparcie dla osób pracujących z seniorami z demencją oraz ich rodzin. Szkolenie pokazuje, jak zmienić codzienną opiekę w spokojną, sensowną współpracę, zamiast ciągłego wyręczania i gaszenia trudnych zachowań.
Co zyskasz dzięki temu szkoleniu?
🔹 Zrozumiesz, na czym polega metoda Montessori w pracy z seniorami
Dowiesz się, dlaczego sprawczość, samodzielność i sens działania są kluczowe nawet w zaawansowanej demencji – i jak je realnie wspierać.
🔹 Nauczysz się wspierać, a nie wyręczać
Poznasz konkretne sposoby pomagania tak, aby senior mógł działać na miarę swoich możliwości, bez presji i pośpiechu.
🔹 Zmienisz swoją rolę – z instruktora na przewodnika
Odkryjesz, jak uważna obserwacja, odpowiednia komunikacja i dobrze przygotowane otoczenie ułatwiają codzienną opiekę i terapię.
🔹 Dowiesz się, jak pracować z demencją bez walki i napięcia
Zrozumiesz zachowania trudne, emocje i reakcje osób z otępieniem oraz nauczysz się im zapobiegać.
🔹 Otrzymasz gotowe rozwiązania do codziennego wykorzystania
Poznasz przykłady aktywności Montessori, sposoby organizacji przestrzeni i proste narzędzia, które możesz zastosować od razu – w domu lub w placówce.
To szkolenie jest dla Ciebie, jeśli chcesz pracować z seniorami z większym spokojem, skutecznością i poczuciem sensu, a jednocześnie dbać o własne zasoby i zapobiegać wypaleniu.
